Ομαδική ψυχοθεραπεία
Η θεραπεία δεν γίνεται πάντοτε πρόσωπο με πρόσωπο με έναν μόνο ειδικό.
Πώς λειτουργεί;
Σε μια θεραπευτική ομάδα, τα μέλη μοιράζονται εμπειρίες και παρατηρούν πώς σχετίζονται με τους άλλους, με την καθοδήγηση κατάλληλα εκπαιδευμένου συντονιστή. Η σύνθεση, οι κανόνες και οι στόχοι ποικίλλουν.
Τι χρειάζεται να γνωρίζουμε;
Η ομαδική μορφή είναι τρόπος παροχής θεραπείας και όχι μία μοναδική σχολή. Χρειάζονται σαφείς συμφωνίες εμπιστευτικότητας, παρότι δεν μπορεί να δοθεί απόλυτη εγγύηση για τη συμπεριφορά όλων των μελών.
Τι μπορεί να προσφέρει η παρουσία άλλων ανθρώπων;
Σε μια θεραπευτική ομάδα, κάποιος που αισθάνεται ότι «μόνο εγώ δυσκολεύομαι έτσι» μπορεί να ακούσει μια παρόμοια εμπειρία από έναν άγνωστο. Η ανακούφιση δεν προέρχεται απλώς από τη σύγκριση. Προκύπτει και από την ευκαιρία να παρατηρήσει πώς επικοινωνεί, πώς ζητά χώρο και πώς αντιδρά όταν κάποιος διαφωνεί μαζί του.
Οι ομάδες διαφέρουν σημαντικά. Ορισμένες επικεντρώνονται στην ανάπτυξη δεξιοτήτων, άλλες στην υποστήριξη για μια συγκεκριμένη δυσκολία και άλλες στις σχέσεις που αναπτύσσονται ανάμεσα στα μέλη. Η σύνθεση, το μέγεθος και οι κανόνες επηρεάζουν την εμπειρία όσο και η θεωρητική προσέγγιση.
Εμπιστευτικότητα, όρια και ρυθμός
Ο συντονιστής έχει ευθύνη να εξηγήσει τους κανόνες σεβασμού, τη διαχείριση συγκρούσεων και τη σημασία της εμπιστευτικότητας. Επειδή συμμετέχουν περισσότεροι άνθρωποι, κανείς δεν μπορεί να εγγυηθεί απόλυτα τη συμπεριφορά όλων εκτός της ομάδας. Αυτή η πραγματικότητα χρειάζεται να συζητείται πριν από τη συμμετοχή.
Δεν είναι υποχρεωτικό να μιλήσει κάποιος για τα πιο προσωπικά του βιώματα στην πρώτη συνάντηση. Η εμπιστοσύνη χτίζεται σταδιακά. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η ομαδική θεραπεία λειτουργεί παράλληλα με ατομική υποστήριξη· σε άλλες μπορεί να μην είναι κατάλληλη χωρίς προηγούμενη αξιολόγηση.
Μια συχνή ερώτηση
Κι αν δεν αισθάνομαι έτοιμος να μιλήσω μπροστά σε άλλους;
Η επιφυλακτικότητα είναι συνηθισμένη, ιδιαίτερα στην αρχή. Ο συντονιστής μπορεί να βοηθήσει το νέο μέλος να κατανοήσει τους κανόνες και να βρει τον δικό του ρυθμό. Η ομάδα δεν θα πρέπει να λειτουργεί με εξαναγκασμό για αποκαλύψεις. Παράλληλα, η συμμετοχή απαιτεί κάποια διάθεση παρουσίας και σεβασμού των άλλων. Μια αρχική συζήτηση για τις προσδοκίες μπορεί να βοηθήσει να κριθεί αν αυτό το πλαίσιο ταιριάζει.
Τι αλλάζει όταν μιλούν περισσότεροι από δύο άνθρωποι
Στην ατομική θεραπεία η σχέση με τον ειδικό αποτελεί βασικό σημείο αναφοράς. Στην ομάδα δημιουργείται ένα μικρό κοινωνικό περιβάλλον όπου μπορούν να εμφανιστούν διαφορετικοί τρόποι σύνδεσης. Κάποιος ίσως διαπιστώσει ότι διακόπτει συνεχώς τους άλλους όταν φοβάται πως δεν θα ακουστεί. Κάποιος άλλος μπορεί να παραμένει σιωπηλός, περιμένοντας να τον προσκαλέσουν. Η ομάδα επιτρέπει να παρατηρηθούν αυτά τα μοτίβα τη στιγμή που συμβαίνουν, με τη βοήθεια του συντονιστή και με σεβασμό στους συμμετέχοντες.
Το γεγονός ότι άλλοι άνθρωποι αναγνωρίζουν ένα συναίσθημα μπορεί να μειώσει την αίσθηση απομόνωσης. Δεν σημαίνει όμως ότι οι εμπειρίες τους είναι ίδιες ή ότι οι συμβουλές τους ταιριάζουν σε όλους. Ο σκοπός μιας θεραπευτικής ομάδας δεν είναι να καταλήξει σε ψηφοφορία για το τι πρέπει να κάνει ένα μέλος. Είναι να δημιουργηθεί χώρος για διαφορετικές οπτικές, ανατροφοδότηση και δοκιμή νέων τρόπων επικοινωνίας. Η διαφωνία μπορεί να είναι χρήσιμη, εφόσον παραμένει ασφαλής και δεν μετατρέπεται σε προσωπική επίθεση.
Ποιος κρατά τα όρια
Η ομαδική ψυχοθεραπεία απαιτεί προσεκτική επιλογή συμμετεχόντων, σαφείς κανόνες και εκπαιδευμένο συντονισμό. Πριν από την ένταξη συνήθως εξετάζεται αν το πλαίσιο ανταποκρίνεται στις ανάγκες του ατόμου, ποια είναι η συχνότητα των συναντήσεων και πώς αντιμετωπίζονται οι απουσίες ή οι αποχωρήσεις. Η εμπιστευτικότητα αποτελεί κεντρική αρχή, αλλά διαφέρει από εκείνη της ατομικής θεραπείας: ο επαγγελματίας δεσμεύεται από το απόρρητο, ενώ για τα υπόλοιπα μέλη χρειάζονται ρητές συμφωνίες και αμοιβαία υπευθυνότητα. Δεν μπορεί να δοθεί απόλυτη εγγύηση για τη συμπεριφορά κάθε συμμετέχοντα έξω από την ομάδα.
Οι ομάδες δεν έχουν όλες τον ίδιο σκοπό. Ορισμένες εστιάζουν σε δεξιότητες, άλλες σε διαπροσωπικά μοτίβα και άλλες σε συγκεκριμένες εμπειρίες, όπως η απώλεια ή μια χρόνια νόσος. Υπάρχουν ανοιχτές ομάδες, στις οποίες μπορούν να προστεθούν νέα μέλη, και κλειστές, που λειτουργούν με σταθερή σύνθεση. Η επιλογή επηρεάζει την αίσθηση συνέχειας και τη δυναμική. Ένα άτομο που χρειάζεται άμεση εξειδικευμένη φροντίδα για οξεία συμπτώματα μπορεί να ωφεληθεί περισσότερο από διαφορετικό ή συμπληρωματικό πλαίσιο.
Τι λένε οι επαγγελματικές οδηγίες
Η American Group Psychotherapy Association έχει εκδώσει αναλυτικές κατευθυντήριες οδηγίες για την πρακτική της ομαδικής ψυχοθεραπείας. Δίνουν βάρος στην επιλογή και προετοιμασία των μελών, στην ανάπτυξη συνοχής, στον ρόλο του θεραπευτή και στη διαχείριση δύσκολων καταστάσεων. Η ύπαρξη τέτοιων προτύπων δεν σημαίνει ότι όλες οι ομάδες είναι εξίσου αποτελεσματικές. Η ποιότητα εξαρτάται από τη σύνθεση, την κατάρτιση, τον θεραπευτικό στόχο και το αν υπάρχει συστηματική παρακολούθηση της προόδου.
Η έρευνα για ομαδικά προγράμματα με επίκεντρο το νόημα σε ασθενείς με προχωρημένο καρκίνο προσφέρει ένα συγκεκριμένο παράδειγμα: τυχαιοποιημένη μελέτη στο Journal of Clinical Oncology εξέτασε την ψυχική ευημερία και την ποιότητα ζωής σε σύγκριση με υποστηρικτική ομαδική θεραπεία. Πρόκειται για ειδική παρέμβαση και πληθυσμό, όχι για απόδειξη ότι κάθε μορφή ομαδικής ψυχοθεραπείας έχει τα ίδια αποτελέσματα. Για τον ενδιαφερόμενο, το πιο πρακτικό κριτήριο παραμένει αν η συγκεκριμένη ομάδα έχει σαφή στόχο, ασφαλή όρια και θεραπευτή που μπορεί να εξηγήσει γιατί τη συστήνει.
Υπάρχει και το πρακτικό ζήτημα του χρόνου ομιλίας. Σε μια ομάδα δεν μπορεί κάθε μέλος να έχει την αποκλειστική προσοχή του θεραπευτή σε κάθε συνάντηση. Αυτό μπορεί αρχικά να απογοητεύει, αλλά ενίοτε γίνεται μέρος της θεραπευτικής διερεύνησης: πώς ζητώ χώρο, πώς ακούω και πώς αντέχω να μη βρίσκομαι πάντα στο επίκεντρο; Η σιωπή, πάντως, δεν πρέπει να ερμηνεύεται αυτομάτως ως αντίσταση. Μπορεί να συνδέεται με πολιτισμικές διαφορές, ντροπή ή ανάγκη χρόνου. Ο συντονιστής χρειάζεται να διευκολύνει τη συμμετοχή χωρίς να την επιβάλλει.
Διαβάστε επίσης
Διαπροσωπική ψυχοθεραπεία (IPT) · Συστημική και οικογενειακή θεραπεία
Επιστημονικές πηγές και περαιτέρω ανάγνωση
Το άρθρο είναι γενική ενημέρωση και δεν αποτελεί διάγνωση ή προσωπική σύσταση θεραπείας. Για επιλογή θεραπείας απευθυνθείτε σε κατάλληλα καταρτισμένο επαγγελματία ψυχικής υγείας.
Σχετικά με τον/τη συντάκτη/τρια
Μάριος Πετεινάρης
Αρθρογράφος σε θέματα ψυχολογίας και ψυχοθεραπείας.