Συστημική και οικογενειακή θεραπεία
Μερικές δυσκολίες γίνονται πιο κατανοητές όταν κοιτάξουμε τις σχέσεις μέσα στις οποίες εμφανίζονται.
Πώς λειτουργεί;
Η συστημική θεραπεία εξετάζει μοτίβα επικοινωνίας, ρόλους και αλληλεπιδράσεις. Μπορεί να πραγματοποιείται με ένα άτομο, με ζευγάρι ή με περισσότερα μέλη της οικογένειας, ανάλογα με το αίτημα.
Τι χρειάζεται να γνωρίζουμε;
Δεν αναζητά έναν μοναδικό «ένοχο» για όσα συμβαίνουν. Στόχος είναι να κατανοηθούν οι κύκλοι που συντηρούν μια δυσκολία και να δοκιμαστούν νέοι τρόποι επικοινωνίας.
Το πρόβλημα δεν βρίσκεται πάντοτε σε ένα πρόσωπο
Σε μια οικογένεια, η απόσυρση ενός μέλους μπορεί να προκαλεί περισσότερη πίεση από τα υπόλοιπα· η πίεση, με τη σειρά της, να ενισχύει την απόσυρση. Η συστημική οπτική παρατηρεί τέτοιους κύκλους αλληλεπίδρασης. Δεν αναζητά αναγκαστικά έναν «ένοχο», αλλά προσπαθεί να καταλάβει πώς συντηρείται μια δυσκολία μέσα στις σχέσεις.
Αυτό δεν σημαίνει ότι όλα τα μέλη μοιράζονται εξίσου την ευθύνη ή ότι πρέπει να αγνοούνται η βία και οι ανισορροπίες δύναμης. Η ασφάλεια προηγείται κάθε προσπάθειας κοινής συζήτησης. Ο ειδικός οφείλει να εκτιμά αν η παρουσία όλων στον ίδιο χώρο είναι κατάλληλη και να προσαρμόζει τη θεραπευτική διαδικασία.
Ποιος συμμετέχει και τι αλλάζει;
Ανάλογα με το αίτημα, οι συνεδρίες μπορεί να περιλαμβάνουν γονείς και παιδιά, αδέλφια, ένα ζευγάρι ή μόνο ένα άτομο που επιθυμεί να κατανοήσει καλύτερα το οικογενειακό του περιβάλλον. Η δουλειά συχνά αφορά τους τρόπους επικοινωνίας, τα όρια, τις προσδοκίες και τις αλλαγές που φέρνουν νέες φάσεις ζωής, όπως η εφηβεία ή μια μετακόμιση.
Ένα ουσιαστικό αποτέλεσμα δεν είναι απαραίτητα να συμφωνούν όλοι. Μπορεί να είναι η δυνατότητα να διαφωνούν χωρίς προσβολές, να αναγνωρίζουν τι χρειάζεται ο καθένας και να αποφεύγουν παλιές, αδιέξοδες αντιδράσεις. Η αλλαγή σε ένα μέρος του συστήματος ενδέχεται να επηρεάσει και τις υπόλοιπες σχέσεις.
Μια συχνή ερώτηση
Πρέπει να έρθει ολόκληρη η οικογένεια;
Όχι απαραίτητα. Ένα συστημικό αίτημα μπορεί να δουλευτεί με διαφορετικές συνθέσεις, ακόμη και με ένα μόνο μέλος, ανάλογα με τον στόχο και τις συνθήκες. Ο θεραπευτής χρειάζεται να διευκρινίζει ποιοι συμμετέχουν, πώς διαχειρίζεται τις πληροφορίες και τι συμβαίνει όταν υπάρχουν διαφορετικές επιθυμίες. Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται όταν κάποιο πρόσωπο δεν αισθάνεται ασφαλές να μιλήσει ελεύθερα μπροστά στους υπόλοιπους.
Η δυσκολία ενός ανθρώπου μέσα στο σύστημα
Ας σκεφτούμε μια οικογένεια όπου ένα παιδί αποσύρεται κάθε φορά που οι γονείς διαφωνούν. Ο ένας γονιός ανησυχεί και το πιέζει να μιλήσει, ενώ ο άλλος θεωρεί ότι χρειάζεται να το αφήσουν ήσυχο. Η διαφωνία των ενηλίκων μπορεί να εντείνει την απόσυρση του παιδιού και αυτή με τη σειρά της να αυξήσει την ανησυχία τους. Η συστημική θεραπεία εξετάζει τέτοιους κύκλους αλληλεπίδρασης. Δεν αποδίδει αυτομάτως την ευθύνη στο παιδί ούτε υποστηρίζει ότι κάθε ψυχική δυσκολία προκαλείται από την οικογένεια.
Η έννοια του συστήματος περιλαμβάνει και τις συνθήκες ζωής: οικονομική πίεση, αλλαγές κατοικίας, εργασία, σχολείο, κοινωνική απομόνωση. Μια σύγκρουση δεν μπορεί πάντα να κατανοηθεί μόνο μέσα από την προσωπικότητα των μελών. Ο θεραπευτής προσπαθεί να εντοπίσει ποιος αντιδρά σε ποιον, τι συμβαίνει αμέσως πριν από μια ένταση και ποιες προσπάθειες επίλυσης ίσως καταλήγουν να τη συντηρούν. Οι ερωτήσεις έχουν σκοπό να φωτίσουν τις αλληλεπιδράσεις, όχι να κατασκευάσουν έναν «ένοχο».
Πώς μοιάζει μια οικογενειακή συνεδρία
Σε μια συνάντηση ο θεραπευτής μπορεί να ζητήσει από διαφορετικά μέλη να περιγράψουν το ίδιο περιστατικό. Η μητέρα θυμάται μια έκρηξη θυμού, ο έφηβος μια στιγμή που αισθάνθηκε αδικημένος, ο πατέρας μια προσπάθεια να αποτρέψει την κλιμάκωση. Η θεραπεία δεν χρειάζεται να αποφασίσει ποια αφήγηση είναι η μοναδική αλήθεια. Αναζητά τρόπους ώστε να ακουστούν οι εμπειρίες και να γίνουν ορατά τα επαναλαμβανόμενα βήματα που οδηγούν σε αδιέξοδο. Μπορεί να προταθούν διαφορετικοί τρόποι συζήτησης ή αλλαγές σε συγκεκριμένες καθημερινές ρουτίνες.
Δεν είναι πάντοτε απαραίτητο να παρίστανται όλα τα μέλη σε κάθε συνεδρία. Μερικές φορές εργάζονται δύο άνθρωποι, άλλες ένας γονιός ή ένα ζευγάρι. Οι αποφάσεις εξαρτώνται από τον στόχο, την ηλικία των παιδιών και τη δυνατότητα ασφαλούς συμμετοχής. Σε περιπτώσεις βίας, εξαναγκασμού ή σοβαρού φόβου, η κοινή συνεδρία μπορεί να μην είναι κατάλληλη. Η ασφάλεια και η ανεξάρτητη αξιολόγηση των εμπλεκομένων προηγούνται της επιθυμίας να βρεθούν όλοι στο ίδιο δωμάτιο.
Τι δείχνει και τι δεν δείχνει η έρευνα
Μια συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση που δημοσιεύτηκε το 2024 στο BMC Psychiatry συνέκρινε συστημικές παρεμβάσεις με CBT σε παιδιά και εφήβους για διαφορετικές διαγνωστικές κατηγορίες. Οι συγγραφείς βρήκαν ενδείξεις οφέλους σε ορισμένα προβλήματα, αλλά επισήμαναν υψηλό κίνδυνο μεροληψίας σε πολλές μελέτες και ελλιπή δεδομένα για αρκετές διαταραχές. Η εικόνα είναι επομένως πιο σύνθετη από τον ισχυρισμό ότι η οικογενειακή θεραπεία λειτουργεί εξίσου καλά για κάθε πρόβλημα ή κάθε ηλικία.
Η ουσία της συστημικής ματιάς δεν είναι να αρνηθεί την ατομική εμπειρία. Ένας άνθρωπος μπορεί να χρειάζεται προσωπική ψυχοθεραπεία ή άλλη κλινική φροντίδα παράλληλα με τη δουλειά στις σχέσεις. Όταν η οικογένεια συμμετέχει, χρειάζεται να γνωρίζει ποιος είναι ο στόχος, πώς προστατεύονται οι προσωπικές πληροφορίες και τι αλλαγές θα αξιολογηθούν. Μερικές φορές η πρόοδος φαίνεται όταν μια σύγκρουση δεν εξαφανίζεται, αλλά οι άνθρωποι μπορούν πλέον να τη διαχειριστούν χωρίς να πληγώνουν ο ένας τον άλλον.
Η συστημική οπτική μπορεί να βοηθήσει ακόμη και όταν ένα μέλος δεν επιθυμεί να συμμετάσχει. Οι υπόλοιποι μπορούν να εξετάσουν τον δικό τους τρόπο αντίδρασης, να αλλάξουν πρακτικές επικοινωνίας και να περιορίσουν την κλιμάκωση. Αυτό δεν εγγυάται ότι θα αλλάξει η συμπεριφορά του απόντος ανθρώπου. Αποφεύγει όμως την παγίδα να θεωρείται πως η βελτίωση εξαρτάται αποκλειστικά από εκείνον που «έχει το πρόβλημα». Χρειάζεται ταυτόχρονα προσοχή ώστε οι έννοιες της αλληλεπίδρασης και της κοινής ευθύνης να μη χρησιμοποιούνται για να εξισώσουν τη θέση θύματος και θύτη σε περιπτώσεις κακοποίησης.
Διαβάστε επίσης
Θεραπεία ζεύγους · Ομαδική ψυχοθεραπεία
Επιστημονικές πηγές και περαιτέρω ανάγνωση
Το άρθρο είναι γενική ενημέρωση και δεν αποτελεί διάγνωση ή προσωπική σύσταση θεραπείας. Για επιλογή θεραπείας απευθυνθείτε σε κατάλληλα καταρτισμένο επαγγελματία ψυχικής υγείας.
Σχετικά με τον/τη συντάκτη/τρια
Γεώργιος Μακρής
Ψυχολόγος, με σπουδές στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και μεταπτυχιακό τίτλο σπουδών (MSc).