Υπαρξιακή ψυχοθεραπεία
Ελευθερία, ευθύνη, μοναξιά, θνητότητα και νόημα: η υπαρξιακή θεραπεία καταπιάνεται με τα μεγάλα ερωτήματα της ζωής.
Πώς λειτουργεί;
Αντί να αντιμετωπίζει κάθε δυσκολία ως σύμπτωμα προς εξάλειψη, εξετάζει πώς ο άνθρωπος ζει με την αβεβαιότητα, τις επιλογές και τους περιορισμούς του. Η συζήτηση μπορεί να αγγίξει απώλειες, μεταβάσεις και την αίσθηση προσωπικού προσανατολισμού.
Τι χρειάζεται να γνωρίζουμε;
Δεν αποτελεί ενιαίο πρωτόκολλο για συγκεκριμένη διάγνωση. Είναι σημαντικό ο θεραπευτής να μπορεί να εξηγήσει πώς θα συνδέσει τη φιλοσοφική διερεύνηση με τους πρακτικούς στόχους του θεραπευόμενου.
Τα ερωτήματα που δεν έχουν εύκολη απάντηση
Μια επαγγελματική επιτυχία, ένας χωρισμός ή μια απώλεια μπορεί να γεννήσουν την ίδια παράξενη ερώτηση: «Τι κάνω με τη ζωή μου;». Η υπαρξιακή ψυχοθεραπεία παίρνει στα σοβαρά τέτοιες στιγμές, χωρίς να τις αντιμετωπίζει αυτομάτως ως σύμπτωμα. Εξετάζει πώς ο άνθρωπος στέκεται απέναντι στην αβεβαιότητα, στις δυνατότητες που ανοίγονται και στα όρια που δεν μπορεί να παρακάμψει.
Η ελευθερία, σε αυτή την οπτική, δεν είναι απλώς η δυνατότητα να επιλέγουμε ό,τι θέλουμε. Συνοδεύεται από ευθύνη, απώλειες και το γεγονός ότι κάθε επιλογή αφήνει άλλες πιθανότητες πίσω. Η συζήτηση μπορεί να αφορά μια συγκεκριμένη απόφαση ή ένα βαθύτερο αίσθημα κενού, αποξένωσης και έλλειψης νοήματος.
Μια φιλοσοφική συζήτηση με θεραπευτικό σκοπό
Παρότι αντλεί ιδέες από τη φιλοσοφία, η υπαρξιακή θεραπεία δεν είναι διάλεξη πάνω σε θεωρητικά κείμενα. Ο θεραπευτής ενδιαφέρεται για το πώς οι μεγάλες έννοιες —μοναξιά, θνητότητα, αυθεντικότητα— εμφανίζονται στη συγκεκριμένη ζωή του θεραπευόμενου. Τι σημαίνει για εκείνον να ζει σύμφωνα με τις αξίες του; Ποιες αποφάσεις αναβάλλει και γιατί;
Δεν υπάρχουν έτοιμες απαντήσεις ούτε υποχρέωση να ανακαλύψει κανείς έναν μοναδικό «σκοπό ζωής». Η προσέγγιση μπορεί να λειτουργήσει συμπληρωματικά με άλλες μορφές υποστήριξης. Όταν υπάρχουν σοβαρά συμπτώματα, χρειάζεται αξιολόγηση ώστε η φιλοσοφική διερεύνηση να μη χρησιμοποιηθεί ως υποκατάστατο κατάλληλης κλινικής φροντίδας.
Μια συχνή ερώτηση
Χρειάζεται να έχω «υπαρξιακή κρίση»;
Όχι. Η προσέγγιση μπορεί να ενδιαφέρει και κάποιον που αντιμετωπίζει μια πολύ συγκεκριμένη επιλογή: μια αλλαγή επαγγέλματος, μια νέα σχέση ή τη φροντίδα ενός γονέα. Τα υπαρξιακά ερωτήματα δεν εμφανίζονται πάντοτε με δραματικό τρόπο. Μερικές φορές κρύβονται πίσω από μια καθημερινή αναβολή ή μια αίσθηση ότι η ζωή προχωρά χωρίς προσωπική συμμετοχή. Η θεραπεία επιχειρεί να συνδέσει αυτές τις εμπειρίες με πραγματικές δυνατότητες δράσης.
Η ελευθερία δεν είναι πάντοτε ανακούφιση
Η δυνατότητα επιλογής ακούγεται σαν προνόμιο, αλλά μπορεί να γίνει πηγή αγωνίας. Ένας άνθρωπος που σκέφτεται να εγκαταλείψει μια ασφαλή εργασία για κάτι που τον εκφράζει περισσότερο δεν έχει μπροστά του μόνο δύο επαγγελματικές προτάσεις. Αντιμετωπίζει την αβεβαιότητα, την πιθανότητα αποτυχίας, την ευθύνη απέναντι σε άλλους και τον φόβο ότι θα μετανιώσει. Η υπαρξιακή ψυχοθεραπεία δεν υπόσχεται ότι θα του αποκαλύψει ποια επιλογή είναι η σωστή. Τον βοηθά να αναγνωρίσει τι διακυβεύεται και να σταθεί πιο συνειδητά απέναντι στην απόφαση.
Συχνά η δυσκολία δεν βρίσκεται στην έλλειψη επιλογών, αλλά στο ότι καμία επιλογή δεν καταργεί την απώλεια. Όποιος αφιερώνει χρόνο σε ένα σχέδιο αφήνει αναγκαστικά άλλα πίσω. Η θεραπεία μπορεί να δώσει χώρο σε αυτή τη θλίψη, χωρίς να την αντιμετωπίζει αυτομάτως ως σύμπτωμα. Παράλληλα, ο θεραπευτής χρειάζεται να διακρίνει τον υπαρξιακό προβληματισμό από μια κλινική κατάθλιψη ή μια αγχώδη διαταραχή που απαιτεί συγκεκριμένη αξιολόγηση και κατάλληλη αντιμετώπιση. Η φιλοσοφική συζήτηση δεν υποκαθιστά την κλινική φροντίδα.
Μοναξιά, σύνδεση και πεπερασμένος χρόνος
Η υπαρξιακή μοναξιά δεν ταυτίζεται με το να μην έχει κανείς φίλους. Περιγράφει την εμπειρία ότι κανένας άλλος δεν μπορεί να ζήσει ακριβώς τη δική μας ζωή ή να αποφασίσει για λογαριασμό μας. Η αναγνώριση αυτής της πραγματικότητας μπορεί να φέρει φόβο, αλλά και μια πιο ώριμη μορφή εγγύτητας: να συναντάμε τον άλλον χωρίς να απαιτούμε να εξαφανίσει κάθε αβεβαιότητά μας. Η θεραπεία διερευνά πότε αναζητούμε πραγματική σχέση και πότε προσπαθούμε να μεταθέσουμε την ευθύνη των επιλογών μας σε κάποιον άλλο.
Η θνητότητα είναι άλλο ένα δύσκολο θέμα. Η συνειδητοποίηση ότι ο χρόνος δεν είναι απεριόριστος μπορεί να αναδείξει επιθυμίες που είχαν αναβληθεί επ’ αόριστον. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να ζούμε διαρκώς με επείγουσα ένταση ή να μετατρέπουμε κάθε μέρα σε επίτευγμα. Μερικές φορές το ουσιαστικό βήμα είναι πολύ μικρό: μια συζήτηση που αποφεύγαμε, μια σχέση που χρειάζεται φροντίδα, μια απόφαση να πάψουμε να μετράμε την αξία μας αποκλειστικά με παραγωγικά κριτήρια. Το νόημα δεν είναι υποχρεωτικά ένα μεγαλεπήβολο προσωπικό πεπρωμένο.
Πού συναντά η έρευνα τα υπαρξιακά ερωτήματα
Η επιστημονική τεκμηρίωση διαφέρει ανάμεσα στις πολλές υπαρξιακές σχολές και στα συγκεκριμένα θεραπευτικά προγράμματα. Ένα παράδειγμα πιο δομημένης προσέγγισης είναι η ψυχοθεραπεία με επίκεντρο το νόημα σε ανθρώπους με προχωρημένο καρκίνο. Σε τυχαιοποιημένη μελέτη που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Cancer το 2018, οι ερευνητές εξέτασαν επιδράσεις στην ποιότητα ζωής, στο αίσθημα νοήματος και στην ψυχική δυσφορία. Τα ευρήματα αφορούν συγκεκριμένο πληθυσμό και πρωτόκολλο· δεν αποδεικνύουν ότι κάθε μορφή υπαρξιακής θεραπείας είναι εξίσου αποτελεσματική για κάθε δυσκολία.
Η επιλογή θεραπευτή απαιτεί προσοχή στη διαφορά ανάμεσα στην ανοιχτή φιλοσοφική διερεύνηση και σε ένα πλαίσιο όπου ο ειδικός επιβάλλει τις προσωπικές του πεποιθήσεις. Η υπαρξιακή εργασία δεν πρέπει να υπαγορεύει θρησκευτική πίστη, κοσμοθεωρία ή συγκεκριμένο τρόπο ζωής. Έχει μεγαλύτερη αξία όταν ο άνθρωπος μπορεί να αναζητήσει τις δικές του απαντήσεις, να διαφωνήσει και να αναθεωρήσει, χωρίς να χάνει την αίσθηση ότι γίνεται σεβαστός.
Σημαντικό είναι επίσης να μη συγχέεται το νόημα με την υποχρέωση να είμαστε διαρκώς ευτυχισμένοι. Μια ζωή με νόημα μπορεί να περιλαμβάνει λύπη, αμφιβολία, αποτυχίες και αντιφάσεις. Ο θεραπευτής δεν έχει λόγο να βαθμολογεί πόσο «αυθεντικά» ζει κάποιος ούτε να μετατρέπει τις επιλογές του σε ηθικό τεστ. Η διερεύνηση γίνεται γόνιμη όταν επιτρέπει στον άνθρωπο να συνυπολογίσει πραγματικούς περιορισμούς, όπως την υγεία, τις οικονομικές ανάγκες και τις ευθύνες προς άλλους, αντί να τον ωθεί σε εντυπωσιακές αποφάσεις χωρίς επαρκή σκέψη.
Διαβάστε επίσης
Αφηγηματική θεραπεία · Προσωποκεντρική θεραπεία
Επιστημονικές πηγές και περαιτέρω ανάγνωση
Το άρθρο είναι γενική ενημέρωση και δεν αποτελεί διάγνωση ή προσωπική σύσταση θεραπείας. Για επιλογή θεραπείας απευθυνθείτε σε κατάλληλα καταρτισμένο επαγγελματία ψυχικής υγείας.
Σχετικά με τον/τη συντάκτη/τρια
Μαρία Παπαδοπούλου
Ψυχολόγος με σπουδές στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών (ΕΚΠΑ). Έχει πιστοποιήσεις στην κλινική ψυχολογία, έχει παρακολουθήσει μετεκπαίδευση σε μεταπτυχιακό πρόγραμμα κλινικής ψυχολογίας και εκπονεί διδακτορική διατριβή.