Θεραπεία αποδοχής και δέσμευσης (ACT)
Μπορούμε να προχωρήσουμε προς όσα έχουν αξία για εμάς, ακόμη κι όταν οι δύσκολες σκέψεις δεν εξαφανίζονται;
Πώς λειτουργεί;
Η ACT καλλιεργεί την ψυχολογική ευελιξία: την ικανότητα να παρατηρούμε τις εσωτερικές εμπειρίες χωρίς να υπαγορεύουν κάθε μας επιλογή. Χρησιμοποιεί ασκήσεις ενσυνειδητότητας, αποσαφήνιση αξιών και μικρά βήματα δράσης.
Τι χρειάζεται να γνωρίζουμε;
Η αποδοχή εδώ δεν σημαίνει παραίτηση ούτε ανοχή σε κακοποιητικές καταστάσεις. Σημαίνει διαφορετική σχέση με όσα δεν μπορούμε να ελέγξουμε άμεσα.
Αποδοχή δεν σημαίνει παραίτηση
Όταν μια σκέψη επιστρέφει επίμονα —«δεν θα τα καταφέρω», «κάτι κακό θα συμβεί»—, ο άνθρωπος μπορεί να ξοδεύει πολλή ενέργεια προσπαθώντας να την εξαφανίσει. Η ACT προτείνει να αλλάξει η σχέση του με αυτή τη σκέψη. Να την παρατηρεί ως ένα γεγονός του νου, όχι ως εντολή που πρέπει να ακολουθήσει ή ως απόλυτη περιγραφή της πραγματικότητας.
Αυτό ονομάζεται συχνά γνωσιακή αποσύνδεση. Δεν ζητά από τον θεραπευόμενο να πείσει τον εαυτό του ότι όλα θα πάνε καλά. Τον βοηθά να διακρίνει τι μπορεί να ελέγξει, τι μπορεί να ανεχθεί προσωρινά και πώς να επιλέξει μια πράξη που υπηρετεί κάτι σημαντικό για εκείνον.
Από τις προσωπικές αξίες στις καθημερινές κινήσεις
Οι αξίες δεν ταυτίζονται με έναν στόχο που κάποτε ολοκληρώνεται. Το «θέλω να είμαι παρών στις σχέσεις μου» μπορεί να μεταφραστεί σε μια δύσκολη αλλά ουσιαστική συζήτηση, ακόμη κι αν συνοδεύεται από άγχος. Η θεραπεία επιχειρεί να συνδέσει τέτοιες μικρές πράξεις με μια ευρύτερη κατεύθυνση ζωής.
Η ACT χρησιμοποιεί ασκήσεις προσοχής στο παρόν, μεταφορές και πρακτική εξάσκηση. Μπορεί να ενσωματωθεί σε θεραπευτικά προγράμματα για διαφορετικές δυσκολίες, αλλά δεν αποτελεί καθολική λύση. Ένας κατάλληλα εκπαιδευμένος ειδικός χρειάζεται να αξιολογεί πότε οι τεχνικές βοηθούν και πότε απαιτείται άλλη ή πρόσθετη υποστήριξη.
Μια συχνή ερώτηση
Πρέπει να αποδεχθώ μια άδικη κατάσταση;
Όχι. Η ACT διαχωρίζει την αναγνώριση μιας εσωτερικής εμπειρίας από την αποδοχή μιας εξωτερικής συνθήκης ως αμετάβλητης. Μπορεί κανείς να παρατηρεί τον φόβο ή την οργή του και ταυτόχρονα να διεκδικεί αλλαγή, προστασία ή δικαιοσύνη. Η έμφαση στις αξίες περιλαμβάνει και την επιλογή δράσης απέναντι σε όσα μπορούν και πρέπει να αλλάξουν. Η θεραπεία δεν δικαιολογεί την παθητικότητα μπροστά στην κακοποίηση.
Η παγίδα της διαρκούς αποφυγής
Ένας άνθρωπος μπορεί να οργανώνει ολόκληρη την ημέρα του γύρω από την προσπάθεια να μη νιώσει άγχος. Αποφεύγει ένα τηλεφώνημα, αναβάλλει μια συζήτηση, ακυρώνει μια συνάντηση και τελικά αισθάνεται προσωρινά καλύτερα. Το κόστος εμφανίζεται αργότερα: οι σχέσεις στενεύουν, οι ευκαιρίες λιγοστεύουν και η ανησυχία αποκτά μεγαλύτερη εξουσία. Η ACT ενδιαφέρεται γι’ αυτό που ονομάζεται βιωματική αποφυγή, δηλαδή την προσπάθεια να ελέγχουμε ή να εξαλείφουμε δυσάρεστες εσωτερικές εμπειρίες ακόμη κι όταν αυτή η προσπάθεια μας απομακρύνει από όσα έχουν σημασία.
Η αποδοχή δεν σημαίνει παραίτηση από μια άδικη κατάσταση ούτε υποχρέωση να ανεχόμαστε κακοποιητικές συμπεριφορές. Αφορά την προθυμία να αναγνωρίσουμε σκέψεις και συναισθήματα χωρίς να περιμένουμε πρώτα να εξαφανιστούν για να δράσουμε. Μπορεί κάποιος να αισθάνεται αμηχανία και παρ’ όλα αυτά να μιλήσει σε μια σημαντική συνάντηση. Μπορεί να θρηνεί και ταυτόχρονα να φροντίζει μια σχέση. Η θεραπεία προσπαθεί να διευρύνει τις επιλογές του ανθρώπου, όχι να του υπαγορεύσει ότι κάθε δυσφορία είναι ωφέλιμη.
Οι αξίες ως πυξίδα, όχι ως κατάλογος υποχρεώσεων
Στην ACT γίνεται διάκριση ανάμεσα σε στόχους και αξίες. Ο στόχος μπορεί να είναι να ολοκληρώσει κανείς μια σπουδή ή να κάνει μια δύσκολη συζήτηση. Η αξία είναι η κατεύθυνση που δίνει νόημα σε τέτοιες πράξεις: μάθηση, ειλικρίνεια, φροντίδα, δημιουργικότητα. Οι αξίες δεν είναι βαθμολογία ηθικής ούτε επιβάλλονται από τον θεραπευτή. Ένας άνθρωπος μπορεί να ανακαλύψει ότι έχει υιοθετήσει στόχους που τον εξαντλούν επειδή φοβάται την αποδοκιμασία, ενώ άλλες προτεραιότητες παραμένουν παραμελημένες.
Η γνωσιακή αποσύνδεση, μια ακόμη τεχνική της ACT, βοηθά να αντιμετωπίζουμε μια σκέψη ως σκέψη και όχι ως αναγκαστική εντολή. Αν εμφανιστεί η φράση «θα αποτύχω», μπορούμε να παρατηρήσουμε ότι ο νους μας κάνει μια πρόβλεψη. Δεν χρειάζεται να τη διαγράψουμε ούτε να πιστέψουμε το αντίθετο. Το ερώτημα γίνεται: ποια μικρή πράξη θα επέλεγα αν δεν άφηνα αυτή την πρόβλεψη να αποφασίζει μόνη της; Η απάντηση μπορεί να είναι ένα τηλεφώνημα, μια αίτηση ή ένα πρώτο βήμα προς μια σχέση.
Η επιστημονική εικόνα
Μια συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση του 2024 στο Clinical Psychology Review εξέτασε 67 ανεξάρτητες μελέτες με συνολικά περισσότερους από 9.000 συμμετέχοντες. Οι ερευνητές βρήκαν ότι οι παρεμβάσεις ACT συνδέονταν με αύξηση της ψυχολογικής ευελιξίας και μείωση της δυσφορίας, αλλά επισήμαναν διαφορές στη μεθοδολογία και ανάγκη καλύτερης διερεύνησης των μηχανισμών αλλαγής. Δεν προκύπτει ότι η ACT υπερέχει από κάθε άλλη θεραπεία ή ότι ταιριάζει σε κάθε κλινική κατάσταση.
Η πιο χρήσιμη ερώτηση για έναν υποψήφιο θεραπευόμενο ίσως είναι τι σημαίνει πρακτικά η «ευελιξία» στη δική του ζωή. Αν μπορεί να πει μια δύσκολη αλήθεια, να παραμείνει παρών σε μια σημαντική σχέση ή να αναλάβει ένα ρεαλιστικό σχέδιο παρά το άγχος, έχει ήδη μια συγκεκριμένη εικόνα της επιθυμητής αλλαγής. Η θεραπεία χρειάζεται να εξετάζει την πρόοδο χωρίς να μετατρέπει την αποδοχή σε νέο κανόνα τελειότητας.
Η ACT χρησιμοποιεί επίσης πρακτικές προσοχής στο παρόν, όχι όμως ως διαγωνισμό συγκέντρωσης ή υποχρέωση διαλογισμού. Κάποιος μπορεί να παρατηρήσει για λίγα δευτερόλεπτα την αναπνοή του ή τους ήχους γύρω του, ενώ μια δύσκολη σκέψη παραμένει. Η άσκηση έχει αξία όταν του επιτρέπει να επιστρέψει σε αυτό που κάνει και όχι όταν γίνεται ακόμη μία προσπάθεια να ελέγξει απόλυτα τον νου του. Αν η εστίαση στο σώμα αυξάνει τη δυσφορία, ο θεραπευτής μπορεί να προτείνει άλλους τρόπους προσανατολισμού. Η προσαρμογή είναι μέρος της θεραπείας, όχι αποτυχία.
Διαβάστε επίσης
Γνωσιακή θεραπεία βασισμένη στην ενσυνειδητότητα (MBCT) · Γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία (CBT)
Επιστημονικές πηγές και περαιτέρω ανάγνωση
Το άρθρο είναι γενική ενημέρωση και δεν αποτελεί διάγνωση ή προσωπική σύσταση θεραπείας. Για επιλογή θεραπείας απευθυνθείτε σε κατάλληλα καταρτισμένο επαγγελματία ψυχικής υγείας.
Σχετικά με τον/τη συντάκτη/τρια
Βίκυ Βασιλακάκη, PhD
Αρθρογράφος με διδακτορικό τίτλο σε αντικείμενο ψυχοθεραπείας. Γράφει για τις θεραπευτικές προσεγγίσεις και τις εφαρμογές τους.