Ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία
Γιατί ορισμένα μοτίβα επανέρχονται στις σχέσεις μας, ακόμη κι όταν ξέρουμε ότι μας πληγώνουν;
Πώς λειτουργεί;
Η ψυχοδυναμική προσέγγιση εξερευνά συναισθήματα, ασυνείδητες συγκρούσεις, παλαιότερες εμπειρίες και όσα συμβαίνουν στη σχέση με τον θεραπευτή. Δεν περιορίζεται αναγκαστικά στην παιδική ηλικία: δίνει χώρο και στις σημερινές δυσκολίες.
Τι χρειάζεται να γνωρίζουμε;
Υπάρχουν σύντομες και μακροχρόνιες μορφές. Μπορεί να χρησιμοποιηθεί, μεταξύ άλλων, στην κατάθλιψη. Ο ρυθμός και το επίκεντρο διαμορφώνονται με βάση τις ανάγκες και τους στόχους του ανθρώπου.
Γιατί επιστρέφουμε στα ίδια μοτίβα;
Κάποιος μπορεί να επιλέγει επανειλημμένα ανθρώπους που κρατούν απόσταση, ενώ ταυτόχρονα υποφέρει από την αίσθηση ότι δεν τον πλησιάζουν. Η ψυχοδυναμική οπτική αναρωτιέται τι νόημα έχει αυτό το επαναλαμβανόμενο μοτίβο για το συγκεκριμένο πρόσωπο. Παλαιότερες εμπειρίες, προσδοκίες και τρόποι προστασίας του εαυτού ενδέχεται να επηρεάζουν σχέσεις του παρόντος χωρίς να γίνονται αμέσως αντιληπτοί.
Η αναζήτηση αυτή δεν ισοδυναμεί με αναπόφευκτη επιστροφή σε κάθε λεπτομέρεια της παιδικής ηλικίας. Η συζήτηση μπορεί να ξεκινήσει από ένα σημερινό αδιέξοδο, ένα δύσκολο συναίσθημα ή μια σχέση που δημιουργεί σύγχυση. Η σημασία δεν βρίσκεται μόνο στο τι συνέβη κάποτε, αλλά και στο πώς ο άνθρωπος αφηγείται, θυμάται και βιώνει όσα του συμβαίνουν τώρα.
Η σχέση με τον θεραπευτή ως πεδίο κατανόησης
Κατά τη διάρκεια της θεραπείας, ο τρόπος με τον οποίο ο θεραπευόμενος αντιλαμβάνεται τον ειδικό μπορεί να φωτίσει γνώριμες προσδοκίες: φόβο απόρριψης, ανάγκη επιβεβαίωσης ή δυσκολία να εκφράσει θυμό. Ο θεραπευτής δεν αντιμετωπίζει αυτά τα συναισθήματα ως λάθη. Τα εξετάζει μαζί με τον άνθρωπο, με προσοχή στο πλαίσιο και στα όρια της επαγγελματικής σχέσης.
Ορισμένες ψυχοδυναμικές θεραπείες είναι χρονικά περιορισμένες και εστιάζουν σε συγκεκριμένο ζήτημα· άλλες επιτρέπουν μεγαλύτερη διάρκεια. Η καταλληλότητα δεν κρίνεται από τη φήμη μιας σχολής, αλλά από το πρόβλημα, την εμπειρία του επαγγελματία, τις ανάγκες του θεραπευόμενου και το αν διαμορφώνεται μια σχέση εμπιστοσύνης.
Μια συχνή ερώτηση
Θα μου πει ο θεραπευτής τι «κρύβεται» πίσω από κάθε συμπεριφορά;
Μια προσεκτική ψυχοδυναμική θεραπεία δεν στηρίζεται σε αυθαίρετες ερμηνείες που ανακοινώνονται ως αλήθειες. Οι υποθέσεις χρειάζεται να διερευνώνται μέσα στη συζήτηση και να έχουν νόημα για τον ίδιο τον θεραπευόμενο. Ο άνθρωπος μπορεί να διαφωνεί με μια ερμηνεία ή να χρειάζεται περισσότερο χρόνο. Η θεραπευτική διαδικασία επιδιώκει την κατανόηση και όχι την επιβολή μιας θεωρίας πάνω στη ζωή του.
Όταν το παρόν θυμίζει μια παλιά σχέση
Κάποιος μπορεί να νιώθει δυσανάλογη αναστάτωση όταν ο προϊστάμενός του καθυστερεί να απαντήσει. Στην επιφάνεια υπάρχει μια απλή εργασιακή εκκρεμότητα. Στην ψυχοδυναμική διερεύνηση, όμως, μπορεί να εμφανιστεί μια επαναλαμβανόμενη προσδοκία: ότι κάθε πρόσωπο με εξουσία θα απογοητεύσει, θα επικρίνει ή θα εγκαταλείψει. Δεν είναι δεδομένο ότι η προσδοκία αυτή προέρχεται από μια συγκεκριμένη παιδική εμπειρία. Ο θεραπευτής προσπαθεί να καταλάβει μαζί με τον άνθρωπο πώς διαμορφώνεται σήμερα, σε ποιες σχέσεις ενεργοποιείται και τι κόστος έχει.
Η διερεύνηση δεν σημαίνει αναζήτηση κρυμμένων αναμνήσεων με κάθε τίμημα. Οι μνήμες είναι ευάλωτες σε σφάλματα και η θεραπεία δεν μπορεί να χρησιμοποιείται σαν μηχανή αποκάλυψης ιστορικών γεγονότων. Μεγαλύτερη σημασία έχει το πώς ο θεραπευόμενος περιγράφει τα συναισθήματά του, τι δυσκολεύεται να παραδεχθεί και πώς σχετίζεται με τους άλλους. Η ερμηνεία του θεραπευτή παραμένει μια υπόθεση προς συζήτηση, όχι αδιαμφισβήτητη διάγνωση για το τι «πραγματικά» κρύβεται μέσα του.
Η σχέση με τον θεραπευτή ως πεδίο παρατήρησης
Ένα ιδιαίτερο στοιχείο της προσέγγισης είναι ότι εξετάζει όσα συμβαίνουν και μέσα στη θεραπευτική σχέση. Αν ένας άνθρωπος φοβάται ότι κάθε διαφωνία θα οδηγήσει σε ρήξη, ίσως διστάζει να πει στον θεραπευτή ότι μια παρατήρησή του τον ενόχλησε. Η στιγμή αυτή μπορεί να προσφέρει ευκαιρία για μια διαφορετική εμπειρία: να διατυπωθεί η ενόχληση, να ακουστεί και να συζητηθεί χωρίς τιμωρία. Δεν είναι παιχνίδι εξουσίας ούτε πρόσκληση για εξάρτηση. Τα σαφή όρια και η επαγγελματική ευθύνη αποτελούν προϋποθέσεις ασφαλούς εργασίας.
Η θεραπεία μπορεί να είναι βραχεία και εστιασμένη ή μακρόχρονη, ανάλογα με το πλαίσιο. Σε μια βραχεία μορφή επιλέγεται συχνά ένα κεντρικό μοτίβο σχέσεων, όπως η δυσκολία εμπιστοσύνης ή ο φόβος εγκατάλειψης. Σε πιο εκτεταμένη δουλειά υπάρχει περισσότερος χρόνος για διαφορετικές πλευρές της προσωπικής ιστορίας. Η διάρκεια από μόνη της δεν αποδεικνύει ποιότητα. Έχει σημασία να υπάρχουν κοινοί στόχοι, τακτική επανεξέταση της πορείας και δυνατότητα να συζητηθεί η ολοκλήρωση της θεραπείας.
Τι γνωρίζουμε για την αποτελεσματικότητα
Οι κατευθυντήριες οδηγίες NICE για την κατάθλιψη αναφέρουν τη βραχεία ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία ως μία από τις διαθέσιμες επιλογές, περιγράφοντας την έμφαση σε δύσκολα συναισθήματα και επαναλαμβανόμενα μοτίβα σημαντικών σχέσεων. Για την κοινωνική αγχώδη διαταραχή, αντίθετα, οι ίδιες αρχές δίνουν προτεραιότητα στην εξειδικευμένη CBT και εξετάζουν τη βραχεία ψυχοδυναμική θεραπεία όταν άλλες επιλογές δεν γίνονται αποδεκτές, επισημαίνοντας περιορισμούς στη συγκριτική αποτελεσματικότητά της. Συνεπώς, δεν έχει νόημα να αναζητούμε έναν γενικό νικητή ανάμεσα σε σχολές χωρίς να προσδιορίζουμε το πρόβλημα και το θεραπευτικό πρωτόκολλο.
Ένα χρήσιμο ερώτημα πριν από την έναρξη είναι πώς θα συνδεθεί η αυτογνωσία με την καθημερινή ζωή. Αν κάποιος κατανοήσει ότι αποφεύγει την οικειότητα, τι μπορεί να δοκιμάσει διαφορετικά στις σχέσεις του; Η επίγνωση αποκτά πρακτική αξία όταν ανοίγει χώρο για νέες επιλογές. Ο θεραπευόμενος δικαιούται να ζητά σαφείς εξηγήσεις, να αμφισβητεί μια ερμηνεία και να αξιολογεί αν αισθάνεται ότι η συνεργασία τον βοηθά.
Μια ακόμη παρεξήγηση είναι ότι ο θεραπευτής οφείλει να μένει σιωπηλός και να αποκαλύπτει αινίγματα. Στην πράξη, οι σύγχρονες ψυχοδυναμικές προσεγγίσεις ποικίλλουν. Ορισμένοι θεραπευτές είναι πιο ενεργητικοί, διατυπώνουν ερωτήσεις και συνοψίζουν μοτίβα· άλλοι αφήνουν μεγαλύτερο χώρο στον ελεύθερο συνειρμό. Η ουσία δεν βρίσκεται σε μια συγκεκριμένη στάση σώματος ή σε ένα έπιπλο, αλλά στην προσεκτική διερεύνηση της εμπειρίας. Ο θεραπευόμενος μπορεί να ζητήσει από την αρχή πληροφορίες για τη μέθοδο, τη διάρκεια, το κόστος και την αναμενόμενη διαδικασία επανεξέτασης των στόχων.
Διαβάστε επίσης
Ψυχανάλυση · Θεραπεία σχημάτων · Προσωποκεντρική θεραπεία
Επιστημονικές πηγές και περαιτέρω ανάγνωση
Το άρθρο είναι γενική ενημέρωση και δεν αποτελεί διάγνωση ή προσωπική σύσταση θεραπείας. Για επιλογή θεραπείας απευθυνθείτε σε κατάλληλα καταρτισμένο επαγγελματία ψυχικής υγείας.
Σχετικά με τον/τη συντάκτη/τρια
Μαρία Παπαδοπούλου
Ψυχολόγος με σπουδές στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών (ΕΚΠΑ). Έχει πιστοποιήσεις στην κλινική ψυχολογία, έχει παρακολουθήσει μετεκπαίδευση σε μεταπτυχιακό πρόγραμμα κλινικής ψυχολογίας και εκπονεί διδακτορική διατριβή.